Interview met Eric van de Luijtgaarden

Het recht is er voor de mens. Als we dat weer centraal durven stellen, zijn we een heel eind op weg

Eric van de Luijtgaarden zet zich als bijzonder hoogleraar Preventive law aan Maastricht University en lector aan Zuyd Hogeschool al jaren in voor een mensgerichter rechtssysteem. Dat doet hij door het recht terug te brengen naar waar het ooit voor bedoeld was: problemen voorkomen en mensen helpen regie te houden over hun eigen leven. Preventive law en conscious contracting sluiten volgens hem naadloos op elkaar aan.

Preventive law richt zich op het voorkomen van juridische problemen, legt Van de Luijtgaarden uit. “Onze juridische praktijk is sterk downstream ingericht: we komen pas in actie als het conflict er al is. Preventive law zegt juist: kijk upstream. Waar ontstaan deze problemen eigenlijk en wat kun je vooraf doen om ellende te voorkomen?” Juristen moeten verder kijken dan alleen de regels en procedures en zien wat er echt speelt bij de mensen zelf.

“Wat kun je vooraf doen om ellende te voorkomen?”

Morele kompas

Die bredere blik probeert Van de Luijtgaarden ook mee te geven aan zijn studenten. In de opleidingen beginnen zij met een stevige juridische basis. “Je moet eerst weten hoe het recht in elkaar zit,” benadrukt hij. “Pas daarna kun je bewust afwijken of andere keuzes maken.” Vanaf dat moment komt het morele kompas in beeld. Studenten leren dat hun optreden als juridisch professional grote impact kan hebben op het leven van mensen. “Achter een juridische casus zitten vaak relationele, financiële en emotionele problemen. Dat bewustzijn is cruciaal.”

Eric van de Luijtgaarden, bijzonder hoogleraar Preventive law aan Maastricht University en lector aan Zuyd Hogeschool

Echt contact maken

Het belang van die menselijke maat is volgens Van de Luijtgaarden eenvoudig uit te leggen aan de hand van de zorg. “Iedereen voelt zich gezien door een arts die zegt: ‘Hoe gaat het met u?’ Het kost dertig seconden, maar het maakt een wereld van verschil. In het recht werkt dat net zo. Professionals die ruimte nemen om echt contact te maken en ‘in te voelen’, bouwen vertrouwen op en kunnen hun werk beter doen.”

Sommige rechters experimenteren hier al mee, stelt Van de Luijtgaarden: “Die zeggen: “Als ik de regels volg, gaan we dit en dit doen. Maar er speelt hier meer. Zullen we even schorsen en kijken wat het buikgevoel zegt?” Niet iedereen voelt zich daar prettig bij, maar de meeste mensen wel. Ze willen gehoord en gezien worden, niet alleen beoordeeld.”

Regie over eigen leven

Preventive law vraagt ook om professionals die durven ingrijpen op het juiste moment. “Juristen die niet alles overnemen, maar verschillende scenario’s schetsen en de verantwoordelijkheid bij de mensen zelf laten. Het is belangrijk dat mensen de regie houden over hun eigen leven. Toch leunen veel cliënten te sterk op professionals,” vindt Van de Luijtgaarden.

Dat ziet hij ook terug bij het opstellen van contracten. Daarom liet hij zijn studenten onderzoeken of in ‘conscious’ contracten daadwerkelijk minder vastligt dan in traditionele contracten. “Met die hele dikke contracten lijkt het alsof alles goed geregeld is, maar ze vertroebelen. Studenten ontdekten dat dichtgetimmerde bepalingen vaak net zoveel juridische ruimte laten als open formuleringen.” Het belangrijkste voor Van de Luijtgaarden was dat vertrouwen de rode draad vormde in het commentaar van zijn studenten. “Dat weerspiegelen van die basis van vertrouwen halen juristen er vaak uit.”

Standaardoplossingen loslaten

Waarom dat gebeurt? “De neiging om alles vast te leggen zit in ons juristen-DNA,” zegt Van de Luijtgaarden. “Om zeker te zijn kiezen we voor de klassieke route. Daarvan afwijken voelt onzeker. Zeker voor juristen, omdat ze bang zijn dat het later niet overeind blijft.” Juist het loslaten van standaardoplossingen dwingt tot nadenken: “Wat is hier echt de beste route?” Conscious contracting past volgens hem binnen preventive law, omdat beide vertrekken vanuit vertrouwen, gelijkwaardigheid en gezamenlijke verantwoordelijkheid.

“De neiging om alles vast te leggen zit in ons juristen-DNA”

Ruimte, autonomie en vertrouwen

Over de toekomst van preventive law is Van de Luijtgaarden voorzichtig optimistisch. “Overal zie je kleine kiemen. Gemeenten die het gesprek aangaan in plaats van alleen handhaven, opleidingen die ruimte maken voor normatieve professionaliteit. Ofwel, wat is in deze situatie het goede om te doen? Niet alleen wat mag volgens de regels. Maar vooral, wat is juist, passend en menswaardig?” Zijn wens is dat preventive law geen losstaand vak blijft, maar geïntegreerd wordt in opleidingen. “En dat we van dikke contracten naar bijvoorbeeld een infographic gaan.”

Wat daarvoor nodig is: “Ruimte, autonomie en vertrouwen. Minder controle, meer speelruimte.” Uiteindelijk is de menselijke maat bepalender dan welk systeem dan ook, stelt Van de Luijtgaarden. “Het recht is er voor de mens. Als we dat weer centraal durven stellen, zijn we een heel eind op weg.”

Meer lezen?

Dit interview komt uit het boek ‘Contracten die werken voor mensen. Conscious Contracting in de praktijk’ dat hier verkrijgbaar is.